मित्रांनो आपल्या समाजात दिव्यांग व्यक्तींच्या लग्नाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन आजही तितकासा सकारात्मक नाही. अनेक कुटुंबांमध्ये दिव्यांग मुलगा किंवा मुलगी असेल तर तिचं लग्न कसं होणार ही चिंता कायम असते, आणि यातूनच अनेक दिव्यांग व्यक्ती आयुष्यभर लग्नापासून वंचित राहतात. दिव्यांग महिलांना तर याहून जास्त त्रास सहन करावा लागतो, कारण त्यांना महिला आणि दिव्यांग अशा दुहेरी भेदभावाला सामोरं जावं लागतं. पण याच सामाजिक अडचणीवर मात करण्यासाठी आणि दिव्यांग व्यक्तींच्या लग्नाला प्रोत्साहन देण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने दिव्यांग विवाह प्रोत्साहन योजनेत मोठे बदल करून अनुदानात भरीव वाढ केली आहे.
आता माझ्या ओळखीच्या एका ताईंचं उदाहरण सांगते. नागपूर जिल्ह्यातील एका छोट्या गावात राहणाऱ्या रेखाताई या पोलिओमुळे दिव्यांग आहेत. घरच्यांना त्यांच्या लग्नाची फार चिंता होती, कारण नातेवाईकांकडून सतत दिव्यांग मुलीशी कोण लग्न करणार असे टोमणे मिळायचे. पण एका सुजाण तरुणाने त्यांच्याशी लग्न करायचं ठरवलं आणि लग्नानंतर रेखाताईंच्या कुटुंबाने या योजनेसाठी अर्ज केला. आज त्यांच्या संयुक्त बँक खात्यात सरकारकडून मोठी रक्कम जमा झाली आहे. रेखाताई म्हणतात, मदतीमुळे आमच्या संसाराला एक चांगली सुरुवात मिळाली.
हे वाचून आता तुम्हाला वाटेल की अरे असं कसं होईल, सरकार खरंच दिव्यांगांच्या लग्नासाठी एवढी मदत करतं का? तर हो भावांनो, करतं. त्यामुळे आज मी तुम्हाला या योजनेची सर्व डिटेल माहिती सांगणार आहे, म्हणजे तुमच्या ओळखीत, नातेवाईकांमध्ये, गावात कुणी दिव्यांग व्यक्ती लग्नाच्या वयात असेल तर ही पोस्ट त्यांच्यापर्यंत नक्की पोहोचवा.
Divyang Vivah Protsahan Yojana म्हणजे नक्की काय? हे पण समजून घेऊ
भावांनो महाराष्ट्र शासनाच्या दिव्यांग कल्याण विभागाने 18 डिसेंबर 2025 रोजी हा शासन निर्णय जारी केला आहे. मूळात 17 जून 2014 रोजीच्या शासन निर्णयान्वये दिव्यांग-अव्यंग विवाह प्रोत्साहन अनुदान योजना सुरू करण्यात आली होती, आणि आता याच योजनेत कालानुरूप बदल करून हा नवीन शासन निर्णय घेण्यात आला आहे.
आता थोडक्यात सांगायचं तर दिव्यांग व्यक्ती हक्क अधिनियम 2016 च्या कलम 24 नुसार शासनाने दिव्यांग व्यक्तींना समाजात स्वतंत्रपणे राहता यावं आणि त्यांना पुरेसा राहणीमानाचा दर्जा मिळावा यासाठी आवश्यक योजना आणि कार्यक्रम तयार करणं बंधनकारक आहे. त्यानुसार दिव्यांग व्यक्तींच्या विवाहाला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि त्यांना कौटुंबिक, भावनिक, मानसिक आणि सामाजिक स्थैर्य मिळावं यासाठी ही योजना राबवली जाते.
किती पैसे मिळतात? चला सर्व सविस्तर बघूया
आता हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा नीट समजून घ्या. या नवीन शासन निर्णयानुसार अनुदानात मोठी वाढ करण्यात आली असून, यात एक नवीन घटकही समाविष्ट करण्यात आला आहे. दिव्यांग-अव्यंग विवाह म्हणजे एक दिव्यांग व्यक्ती आणि एक सर्वसामान्य व्यक्ती यांच्यातील लग्नासाठी 1 लाख 50 हजार रुपये इतकं अर्थसहाय्य दिलं जातं. आणि दिव्यांग-दिव्यांग विवाह म्हणजे दोन्ही दिव्यांग व्यक्तींमधील लग्नासाठी 2 लाख 50 हजार रुपये इतकं अर्थसहाय्य दिलं जातं. हा दुसरा घटक या शासन निर्णयात नव्यानेच समाविष्ट करण्यात आला आहे, म्हणजे आधी फक्त दिव्यांग-अव्यंग विवाहासाठीच मदत मिळत असे.
एक महत्त्वाची गोष्ट भावांनो, अनुदानाची पूर्ण रक्कम पती आणि पत्नीच्या संयुक्त बँक खात्यात DBT म्हणजे थेट लाभ हस्तांतरण प्रणालीद्वारे जमा केली जाते. आणि यातील 50 टक्के रक्कम संबंधित दांपत्याने 5 वर्षांसाठी मुदत ठेवीमध्ये ठेवणं बंधनकारक आहे. म्हणजे लगेच सगळे पैसे हातात मिळत नाहीत, अर्धी रक्कम भविष्यासाठी सुरक्षित राहते आणि उरलेली अर्धी रक्कम तात्काळ वापरता येते.
Divyang Vivah Protsahan Yojana साठी पात्र आहात का? चला समजून घेऊ
पहिली गोष्ट म्हणजे वधू किंवा वर यापैकी दिव्यांग व्यक्ती ही दिव्यांग व्यक्ती हक्क अधिनियमाप्रमाणे किमान 40 टक्के किंवा त्यापेक्षा जास्त दिव्यांगत्व असलेली असावी आणि तिच्याकडे आधार संलग्न युनिक डिसॅबिलिटी आयडी कार्ड म्हणजे UDID असणं आवश्यक आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे दिव्यांग वधू किंवा वर यापैकी एक तरी महाराष्ट्र राज्याचा रहिवासी असणं गरजेचं आहे.
तिसरी गोष्ट म्हणजे विवाहित वधू आणि वराचा हा प्रथम विवाह असावा, तसंच वधू किंवा वर घटस्फोटीत असल्यास त्यांनी अशा प्रकारची मदत यापूर्वी घेतलेली नसावी. चौथी गोष्ट म्हणजे विवाह हा कायदेशीररित्या विवाह नोंदणी कार्यालयाकडे नोंदवलेला असणं आवश्यक आहे, केवळ धार्मिक पद्धतीने झालेलं लग्न चालत नाही. पाचवी आणि खूप महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे विवाह झाल्यानंतर एका वर्षाच्या आत संबंधित जिल्हा दिव्यांग सक्षमीकरण अधिकाऱ्यांकडे या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्ज करणं आवश्यक आहे, एक वर्षानंतर अर्ज केल्यास तो विचारात घेतला जात नाही.
कोणती कागदपत्रं लागतील? खाली बघूया
यासाठी आधार संलग्न युनिक डिसॅबिलिटी आयडी कार्ड म्हणजे UDID दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र लागतं. दुसरी गोष्ट म्हणजे विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र सादर करावं लागतं. तिसरी गोष्ट म्हणजे आधार कार्ड जोडावं लागतं. चौथी गोष्ट म्हणजे पती आणि पत्नीच्या आधार संलग्न संयुक्त बँक खात्याचा सविस्तर तपशील म्हणजे बँक पासबुकच्या पहिल्या पानाची छायांकित प्रत लागते. पाचवी गोष्ट म्हणजे महाराष्ट्र राज्याचं अधिवास प्रमाणपत्र सादर करावं लागतं.
अर्ज कसा आणि कुठे करायचा? चला खाली बघू
पहिली स्टेप म्हणजे शासन निर्णयामध्ये विहित केलेल्या नमुन्यात अर्ज भरायचा आहे. दिव्यांग-अव्यंग विवाहासाठी परिशिष्ट “अ” आणि दिव्यांग-दिव्यांग विवाहासाठी परिशिष्ट “ब” असे वेगवेगळे अर्जाचे नमुने दिलेले आहेत. दुसरी स्टेप म्हणजे या अर्जासोबत वर सांगितलेली सर्व आवश्यक कागदपत्रं जोडल्याची पूर्ण खात्री करून परिपूर्ण अर्ज जिल्हा कार्यालयाकडे सादर करायचा आहे.
तिसरी स्टेप म्हणजे जिल्हा कार्यालयाकडून अर्जांची छाननी केली जाते आणि पात्र लाभार्थ्यांचे प्रस्ताव निवड समितीच्या मान्यतेसाठी सादर केले जातात. चौथी स्टेप म्हणजे मुख्य कार्यकारी अधिकारी, जिल्हा परिषद यांच्या अध्यक्षतेखाली गठित केलेली निवड समिती या प्रस्तावांना मान्यता देते, यात जिल्हा आरोग्य अधिकारी, जिल्हा महिला व बालविकास अधिकारी, सहाय्यक आयुक्त समाजकल्याण आणि दिव्यांग कल्याण विभागाचा जिल्हास्तरीय अधिकारी यांचा समावेश असतो.
पाचवी स्टेप म्हणजे निवड समितीने मान्य केलेल्या पात्र लाभार्थ्यांची यादी मान्यतेसाठी आणि निधीच्या मागणीसाठी आयुक्त, दिव्यांग कल्याण, पुणे यांच्याकडे सादर केली जाते. सहावी आणि शेवटची स्टेप म्हणजे मंजुरीनंतर आयुक्त, दिव्यांग कल्याण विभागामार्फत अनुदानाची पूर्ण रक्कम पती-पत्नीच्या संयुक्त बँक खात्यात DBT द्वारे जमा केली जाते. एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्राप्त झालेल्या अर्जाची छाननी 30 दिवसांच्या आत करणं जिल्हास्तरीय दिव्यांग सक्षमीकरण अधिकाऱ्यांसाठी बंधनकारक आहे.
Divyang Vivah Protsahan Yojana साठी महत्त्वाच्या लिंक्स
कोणत्या महत्त्वाच्या अटी लक्षात ठेवाव्यात? चला बघूया
पहिली गोष्ट म्हणजे कोणत्याही लाभार्थ्याने या योजनेचा लाभ दोन वेळा घेऊ नये यासाठी लाभार्थ्यांची यादी वेळोवेळी अद्ययावत केली जाते, त्यामुळे एकदा लाभ घेतल्यावर पुन्हा त्याच जोडप्याला लाभ मिळत नाही. दुसरी गोष्ट म्हणजे अर्जामध्ये सर्व बाबी पूर्ण असल्याशिवाय जिल्हास्तरीय दिव्यांग सक्षमीकरण अधिकाऱ्यांनी अर्जाचा स्वीकार करू नये असं स्पष्ट नमूद केलं आहे, त्यामुळे अर्ज भरताना कुठलीही त्रुटी राहणार नाही याची काळजी घ्या. तिसरी गोष्ट म्हणजे एकदा अर्जदाराकडून अर्ज प्राप्त करून घेतला की त्यातील सर्व माहिती बरोबर आहे असं गृहीत धरलं जातं, त्यामुळे चुकीची माहिती दिल्यास पुढे अडचण येऊ शकते.
आता याचं दुसरं एक उदाहरण पाहूया. सोलापूर जिल्ह्यातील संदीप आणि प्रियांका हे दोघेही अस्थिव्यंगामुळे दिव्यांग आहेत. दोघांचंही UDID कार्ड होतं, दोघांनीही कायदेशीर पद्धतीने विवाह नोंदणी केली आणि लग्नानंतर एका वर्षाच्या आत जिल्हा दिव्यांग सक्षमीकरण अधिकाऱ्यांकडे अर्ज केला. दोघेही दिव्यांग असल्याने त्यांना दिव्यांग-दिव्यांग विवाह या घटकाअंतर्गत मोठी रक्कम मंजूर झाली. संदीप म्हणतो, आमच्या दोघांच्याही घरच्यांना आधी लग्नाची चिंता होती, पण या योजनेमुळे आमच्या नव्या संसाराला आर्थिक आधार मिळाला.
थोडक्यात सगळ्या गोष्टी सांगते
Divyang Vivah Protsahan Yojana या सुधारित शासन निर्णयानुसार 18 डिसेंबर 2025 पासून दिव्यांग-अव्यंग विवाहासाठी 1 लाख 50 हजार रुपये आणि दिव्यांग-दिव्यांग विवाहासाठी 2 लाख 50 हजार रुपये इतकं अर्थसहाय्य दिलं जातं. ही रक्कम पती-पत्नीच्या संयुक्त बँक खात्यात DBT द्वारे जमा होते आणि त्यातील 50 टक्के रक्कम 5 वर्षांसाठी मुदत ठेवीत ठेवावी लागते. किमान 40 टक्के दिव्यांगत्व, UDID कार्ड, कायदेशीर विवाह नोंदणी आणि लग्नानंतर एका वर्षाच्या आत अर्ज या मुख्य अटी आहेत. अर्ज जिल्हा दिव्यांग सक्षमीकरण अधिकाऱ्यांकडे करायचा आहे.
| मुद्दा | तपशील |
| दिव्यांग-अव्यंग विवाह अनुदान | 1,50,000 रुपये |
| दिव्यांग-दिव्यांग विवाह अनुदान | 2,50,000 रुपये |
| दिव्यांगत्वाची अट | किमान 40 टक्के |
| अर्ज करण्याची मुदत | विवाहानंतर 1 वर्षाच्या आत |
| मुदत ठेव अट | 50 टक्के रक्कम 5 वर्षांसाठी |
| अर्ज कुठे करायचं | जिल्हा दिव्यांग सक्षमीकरण अधिकारी |
| पैसे कसे मिळतात | DBT द्वारे संयुक्त बँक खात्यात |
याचा निष्कर्ष नेमका काय निघतो?
महाराष्ट्र सरकारची Divyang Vivah Protsahan Yojana ही काय फक्त एक कागदावरची योजना नाहीये तर ह्या योजनेचा हेतू आहे की यामुळे आपल्या समजत एक मोठा बदल घडून यावा. आज सुद्धा आपल्या समाजात दिव्यांग व्यक्तींना कमी समजले जात आणि त्यांना त्यांच्या आयुष्यातल्या एका मोठ्या निर्णयाचा वेळेस म्हणजे लग्नाच्या वेळी खूप अडचणी येत असतात. अशा वेळेस ही योजना त्यांना फक्त पैशांची मदत करत नाही
समाजात ताठ मानेने जगण्याचा एक मोठा आत्मविश्वास आणि आधार देते. आज अनेक दिव्यांग तरुण आणि तरुणी शिक्षण, नोकरी आणि व्यवसायात स्वतःच्या हिमतीवर पुढे जात आहेत आणि त्यांना आपल्या समाजात बाकी साधारण लोकांसारखा सन्मान मिळवून देण्यासाठी Divyang Vivah Protsahan Yojana हा सरकारचा एक प्रयत्न आहे.
या योजनेमुळे लग्न ठरवताना दिव्यांग जोडप्यांचा आणि त्यांच्या कुटुंबातील लोकांचा खूप मोठा तान कमी होतो, कारण सरकारकडून मिळणारे 1.50 लाख ते 2.50 लाखांपर्यंतचे अनुदान या नवीन जोडप्याला त्यांचा संसार सुरू करण्यासाठी खूप उपयोगात पडत. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे यामध्ये कोणतीही फसवणूक होत नाही म्हणून ही सर्व रक्कम (DBT) च्या मदतीने डायरेक्ट त्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाते, यामुळे सगळी प्रक्रिया सोपी राहते आणि सर्व पैसे थेट गरजू लोकांपर्यंत पोहोचतात. ही मदत त्यांच्या भविष्याला एक प्रकारे आर्थिक सुरक्षा देते.
म्हणूनच, आपल्या आसपास, कुटुंबात किंवा नातेवाईकांमध्ये जर कोणी Divyang Vivah Protsahan Yojana योजनेसाठी पात्र दिव्यांग व्यक्ती असेल तर या योजनेची माहिती त्यांच्यापर्यंत नक्की पोहोचवा, योग्य कागदपत्रे जोडून वेळेत अर्ज केला तर या योजनेचा त्यांना नक्कीच फायदा होईल. सरकारची ही मदत मिळवून देऊन आपण त्यांना फक्त आर्थिक मदत नाही देत तर त्यांचे पुढचे आयुष्य अजून जास्त सुरक्षित आणि सन्मानपूर्वक जगण्यासाठी मदत करू शकतो.
Divyang Vivah Protsahan Yojana सतत विचारले जाणारे प्रश्न बघूया (FAQ)
दिव्यांग विवाह प्रोत्साहन योजना काय आहे?
Divyang Vivah Protsahan Yojana ही महाराष्ट्र शासनाची एक महत्त्वाची योजना आहे ज्या मधे दिव्यांग व्यक्तींना लग्नासाठी आर्थिक मदत दिली जाते.
या योजनेअंतर्गत किती आर्थिक मदत मिळते?
दिव्यांग आणि अव्यांग विवाहासाठी ₹1.50 लाख तर दिव्यांग आणि दिव्यांग विवाहासाठी ₹2.50 लाख मदत मिळते.
या योजनेसाठी कोण पात्र आहे?
ज्या व्यक्तींना कमीत कमी 40% किंवा त्यापेक्षा जास्त दिव्यांगत्व आहे आणि त्यांच्या कडे UDID कार्ड आहे, ते Divyang Vivah Protsahan Yojana साठी पात्र आहेत.
UDID कार्ड अनिवार्य आहे का?
हो अर्ज करणाऱ्या व्यक्तींकडे वैलिड UDID कार्ड किंवा दिव्यांगत्वचे प्रमाणपत्र असले पाहिजे.
अर्ज किती दिवसांच्या आत करावा लागतो?
लग्न झाल्यानंतर 1 वर्षाच्या आत अर्ज करावा लागतो, त्या शिवाय तुम्हाला Divyang Vivah Protsahan Yojana योजनेचा लाभ मिळणार नाही.
या योजनेसाठी विवाह नोंदणी आवश्यक आहे का?
हो लग्न हे कायद्यानुसार नोंदणीकृत असले पाहिजे ते आवश्यक आहे.
अनुदानाची रक्कम कशी मिळते?
अनुदानाची पूर्ण रक्कम DBT प्रोसेस ने पती आणि पत्नीच्या जॉइंट बँक खात्यात जमा केली जाते.
मिळालेली संपूर्ण रक्कम वापरता येते का?
नाही, तुम्हाला मिळालेल्या रकमेपैकी 50% रक्कम 5 वर्षांसाठी FD मध्ये ठेवावी लागते, त्या आधी पूर्ण रक्कम वापरता येत नाही.
या योजनेचा लाभ दोन वेळा घेता येतो का?
तर नाही, लाभार्थी व्यक्तीला या योजनेचा लाभ फक्त एकाच वेळा घेता येतो.
अर्ज कुठे करावा लागतो?
तुम्हाला अर्ज हा संबंधित जिल्हा दिव्यांग सक्षमीकरण अधिकारी किंवा जिल्हा परिषद कार्यालयात करता येतो.
मी तेजस्विनी भोसले, माझी exam (Majhiexam.com) ची लेखिका. महाराष्ट्रातील सरकारी योजना, शिष्यवृत्ती आणि शैक्षणिक माहिती सोप्या मराठीत वाचकांपर्यंत पोहोचवणे हे माझे काम आहे. विविध अधिकृत व सार्वजनिक स्रोतांचा अभ्यास करून, सर्वसामान्य नागरिकांना सहज समजेल अशा भाषेत योजनांची अचूक माहिती देणे, हेच माझे ध्येय आहे.